Drugie życie Trafford Park w Manchesterze. Brytyjskie podejście do rewitalizacji w latach 80. XX w.

Zapewne dla większości osób mieszkających tak w Wielkiej Brytanii, jak i poza nią nazwa „Trafford” kojarzy się przede wszystkim z drużyną piłkarską Manchester United. „Czerwone Diabły” rozgrywają mecze przed własną publicznością na stadionie Old Trafford. Skojarzenie to jest absolutnie poprawne, jedna z dwóch największych drużyn z hrabstwa Greater Manchester pochodzi z miejskiej gminy (ang. metropolitan borough) Trafford, które dla Manchesteru jest jak warszawska Wola dla Śródmieścia – położone po zachodniej strony stolicy hrabstwa, stanowiła istotny punkt na mapie całej aglomeracji Manchesteru i szerzej – całej Anglii.


Od wiejskiej idylli do przemysłowego imperium

Stadion Old Trafford znajduje się w jednej z najważniejszych części miasteczka – Trafford Park, które można uznać za historyczne serce całego obszaru. Położone w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki Irwell tereny w przeszłości pełniły funkcję ziemskiej posiadłości jednego z najstarszych i najbardziej możnych rodów brytyjskich – rodziny De Trafford. Imponująca posiadłość rodu wraz z budynkami gospodarczymi oraz dla służby, a także malowniczo położnymi parkami i zagajnikami tworzyła idylliczny wiejski krajobraz, który utrzymał się aż do XIX w. Arkadyjski charakter Trafford Park zaczął ulegać przeobrażeniom w dobie rewolucji przemysłowej. W prężnie rozwijającym się Manchesterze otwierano nowe zakłady przemysłowe, miasto przyciągało rzesze nowych mieszkańców szukających zatrudnienia. Wschodząca stolica przemysłu włókienniczego, w której produkowano towary eksportowane w dalekie zakątki Zjednoczonego Królestwa, borykała się jednak z ogromnym problemem. Niezbędne do produkcji surowce były transportowane do Anglii drogą morską i rozładowywane ze statków w porcie w Liverpoolu. Ich dalszy transport do Manchesteru wymagał od przemysłowców i handlarzy dużych nakładów finansowych. Nawet otwarcie pierwszej linii kolejowej łączącej oba miasta w latach 30. XIX w. nie zahamowało procesu bogacenia się pośredników z miasta portowego kosztem mieszkańców Manchesteru. Wówczas zaczęto szukać sposobu na uniezależnienie się od portu w Liverpoolu. Naturalnym rozwiązaniem wydawało się bezpośrednie połączenie miasta z Morzem Irlandzkim poprzez budowę kanału spławnego na rzece Irwell. Rzece, która tuż przed wpłynięciem do Manchesteru, półkolem otaczała znakomitą posiadłość rodu De Trafford.

Nie powinno budzić zdziwienia, że zarządzający wówczas rodzinnym majątkiem Sir Humphrey De Trafford był przeciwny budowie kanału twierdząc, że wpłynie on negatywnie na i tak już nadwyrężony gwałtowną industrializacją stan środowiska naturalnego.  Rozwoju przemysłowego obszaru nie dało się jednak zatrzymać. Po śmierci Sir Humphreya majątek rodowy został sprzedany a budowa kanału pozwalającego na żeglugę po Irwell stała się faktem. Ostatecznie prace zakończono dopiero w 1894 r. Do użytku oddano również port w Manchesterze, położony w zachodniej dzielnicy Pomona – sąsiadującej bezpośrednio z Trafford Park. Tym samym teren ten zyskał ogromny potencjał do przeobrażenia w dzielnicę przemysłową. Potencjał, który na zawsze odmienił przestrzeń Trafford. Pierwsza fabryka na terenie Trafford Park została wybudowana przez koncern paliwowy Manchester Patent Fuel Company. Niedługo potem do użytku oddano zakłady wytwórcze Trafford Brick Company produkujące czerwoną cegłę, którą wykorzystywano w całej Anglii do budowy kolejnych zabudowań fabrycznych. O szczególnym miejscu Trafford na przemysłowej mapie Imperium Brytyjskiego świadczyć może fakt, że w 1911 r. na obszarze otwarto fabrykę Forda będąca pierwszym zakładem produkcyjnym amerykańskiego giganta motoryzacyjnego. Uzupełnieniem dla monumentalnych fabryk były osiedla domów, które zasiedlali robotnicy. Jeżeli Manchester uznawano za serce Zjednoczonego Królestwa, to Trafford Park był jedną z jego istotnych części. Symbolem nieodwracalnej zmiany obszaru było zaadaptowanie dawnej rezydencji rodu De Trafford na luksusowy hotel dla przybywających biznesmenów. Przemysł w Trafford był tak stabilny, że wyszedł ze światowego kryzysu lat 20. XX w. niemal nietknięty, działał również prężnie w czasach wojennych. To właśnie w Trafford koncern Rolls-Royce produkował swoje silniki używane do samolotów bojowych.

Zmierzch świetności Trafford Park

Pierwsze lata po zakończeniu II wojny światowej to czas odbudowy gospodarki w zupełnie nowej rzeczywistości polityczno-społecznej. Rzeczywistości, w której Trafford nie potrafiło się odnaleźć. Nieco chaotyczna zabudowa złożona z zakładów przemysłowych oraz domów robotniczych, wąskie, niepraktyczne uliczki, brak przestrzeni publicznych służących mieszkańcom i zieleni – krajobraz miasteczka nie nadążał za ówczesnymi trendami urbanistycznymi wyznaczanymi przez Le Cobusiera i jego zwolenników. Sytuacji nie poprawiały kłopoty, z jakimi zaczął borykać się przemysł tekstylny, który jeszcze przed wojną stanowił wizytówkę całego hrabstwa Greater Manchester. Usamodzielnienie się innych ośrodków w ramach Imperium Brytyjskiego powodowało znaczne ograniczenie rynków zbytu, szacowano, że poza Anglię eksportowano ok. 85% wytworzonych w ośrodku produktów). Ponadto przemysłowy przenosili zakłady produkcyjne do państw o niższym koszcie siły roboczej. Gwoździem do trumny imperium przemysłowego były zmiany technologiczne związane z transportem towarów. Koryto rzeki Irwell było zbyt płytkie, by mogło przyjąć transport zyskujących na popularności kontenerowców. Transport śródlądowy ustępował natomiast szybszemu i wygodniejszemu transportu kołowego.

Widmo bankructwa zawisło nad wieloma zakładami przemysłowymi tak w Trafford, jak i całym Greater Manchester. Obszar zaczął borykać się z problemami o charakterze społeczno-przestrzennym, które nasiliły się w latach 70. XX w. Upadające przedsiębiorstwa wynosiły się ze swoich zabudowa, które – opuszczone, niefunkcjonujące i niepilnowane – podlegały procesowi degradacji i popadały w ruinę. Negatywnych konsekwencji było znacznie więcej – zamykane zakłady oznaczały również redukcję miejsc pracy dla pracowników przemysłowych, których praca była często jedynym źródłem dochodu dla gospodarstw domowych z Trafford. Możliwości znalezienia zatrudnienia przez nisko wykwalifikowanych robotników były znacząco ograniczone. Lawinowo rosnące bezrobocie powodowało wzrost skali ubóstwa. Budowane przez dekady imperium świadczące o świetności brytyjskiego przemysłu, na przestrzeni kilkunastu lat zostało obrócone w obszar zdegradowany, opuszczony i niebezpieczny. Chociaż podobny los spotkał centralną część Manchesteru, obszar doków w Londynie oraz wiele innych dzielnic industrialnych w brytyjskich miastach, to jednak historia Trafford Park wydaje się szczególnie smutna.

Reformy Thatcher szansą dla Trafford Park

Objęcie rządów przez partię konserwatywną I powołanie na stanowisko premiera Margaret Thatcher okazało się dla dręczonego problemami Trafford niespotykaną szansą. Rząd torysów już w pierwszych latach działalności zaproponował nowatorskie podejście do odnowy miast, którego wyrazem stało się uchwalenie Local Government, Planning and Land Act, 1980. Na podstawie aktu prawnego, jeżeli odnowa wybranego zdegradowanego obszaru miasta miała charakter interesu ogólnonarodowego, możliwe było wyznaczenie na tym obszarze strefy rozwoju miejskiego (Urban Development Area – UDA). Zwierzchnictwo nad terenami położonymi w strefie rozwoju miejskiego powierzono specjalnie powołanym Korporacjom ds. Rozwoju Miejskiego (Urban Development Corporation – UDC), podmiotom działającym na zasadzie quango (quasi autonomous non-governmental organisation), nie wdając się w szczegóły – można je porównać do spółek celowych skarbu państwa posiadających osobowość prawną i podejmujących niezależne decyzje, które miały skutkować osiągnięciem głównego celu w postaci rewitalizacji zdegradowanych obszarów miejskich o dużym znaczeniu. Włączenie danej przestrzeni do strefy rozwoju miejskiego stanowiło szansę – umożliwiało pozyskanie funduszy centralnych na ich ożywienie. Jednakże należy pamiętać, że rewitalizacja w rozumieniu konserwatystów nie była procesem tak wielowymiarowym, jak rozumiemy ją powszechnie. Działalność UDA polegała zwłaszcza kupowaniu działek na obszarze kryzysowym, działania infrastrukturalne mające na celu poprawę ich stanu (technicznego, transportowego itp.), następnie sprzedaż prywatnym inwestorom. Społeczną stronę rewitalizacji pozostawiono w gestii gmin, które po pierwsze, nie miały wpływu na decyzje podejmowane przez korporacje, z drugiej – nie posiadały środków finansowych, które pozwoliłyby na zdecydowane działania mające na celu przezwyciężanie istniejących problemów społecznych. Pierwsze doświadczenia związane z korporacjami budziły uzasadnione wątpliwości. Powołane w życia 1981 r. podmioty zajmujące się rewitalizacją Merseyside w Liverpoolu oraz obszaru Doków Londyńskich podjęły wiele działań związanych z poprawą stanu infrastruktury na obszarach zdegradowanych, jednak ich działania spotkały się z dużym oporem lokalnych społeczności. Uważano, że dąży się do komercjalizacji potencjalnie atrakcyjnych przestrzeni, a nie do rozwiązania problemów społecznych.

W stronę drugiego życia – powołanie Trafford Park Development Corporation (TPDC)

Pomimo wątpliwości co do funkcjonowania korporacji rozwoju miejskiego, społeczność lokalna Trafford zdecydowała się podjąć działania mające na celu uzyskanie statusu strefy rozwoju miejskiego. Zawiązana koalicja złożona z władz lokalnych, organizacji kościelnych, związków zawodowych oraz lokalnych stowarzyszeń doprowadziła do ustanowienia w Trafford Park w 1984 r. statusu obszaru wymagającego wsparcia, a w 1987 r. powołano do życia Trafford Park Development Corporation (TPDC). Lokalne władze wywodzące się ze środowiska partii pracy zadeklarowały chęć współpracy z TPDC, na czele której zasiadł związany z konserwatystami Bill Morgan. Przed rozpoczęciem inwestycji Korporacja przeprowadziła szereg spotkań z mieszkańcami obszaru, które miały na celu określenie głównych kierunków działań rewitalizacyjnych.

 W ramach działań infrastrukturalnych, TPDC postawiła przede wszystkim na organizację połączeń transportowych. Korporacja przygotowała plan remontów dróg na obszarze, wraz z wprowadzeniem nowego systemu hierarchizacji ulic, który miał w przyszłości wpłynąć korzystnie na płynność ruchu samochodowego. Do Trafford Park została również przedłużona linia tramwajowa łącząca obszar z centrum Manchesteru, ponadto sfinansowano modernizację istniejących towarowych linii kolejowych i dostosowanie ich do transportu pasażerskiego. Wznowiono również żeglugę śródlądową po rzece Irwell dla celów rekreacyjnych. Wyburzenie pustostanów oraz likwidacja niefunkcjonujących bocznic kolejowe wzdłuż rzeki pozwoliły na odzyskanie nadbrzeży dla innych celów – stworzono bulwary, drogi dla rowerów i kładki piesze nad kanałem. Uporządkowanie przestrzeni było jednak dla TPDC zaledwie pierwszym krokiem na drodze do ożywienia Trafford Park. W oczach korporacji celem rewitalizacji miało być zaangażowanie kapitału prywatnego w regenerację obszaru, co mogło się ziścić tylko wówczas, gdy przedsiębiorcy zdecydują się na przeniesienie (lub rozpoczęcie) swojej działalności na ten teren. Pracownicy TPDC byli zaangażowani w organizację one stop shop dla potencjalnych inwestorów, którym oferowano atrakcyjne warunki podejmowania działalności. Świadczyli również usługi doradcze, w ty m.in. wsparcie w rekrutacji pracowników oraz prowadzenie szkoleń. Zaangażowanie korporacji przyniosło wymierne korzyści, w Trafford Park swoje filie otwierały firmy zagraniczne z Włoch, Francji, Szwecji, Stanów Zjednoczonych czy Japonii, oszacowano, że do marca 1990 r. na wydane przez korporację 275 milionów funtów przypadło 1,8 miliarda funtów zainwestowanych przez prywatnych inwestorów. Liczba miejsc pracy wzrosła o niemal 30 tysięcy w ciągu dziesięciu lat.

Ucząc się na błędach popełnianych przez bliźniacze organizacje w Londynie i Liverpoolu, TPDC położyła duży nacisk na włączenie społeczne, w tym w zakresie infrastruktury społecznej i tworzenia przestrzeni przyjaznych mieszkańcom. W północnej części Trafford Park utworzono park ekologiczny, którego operatorem została organizacja non-profit stawiająca sobie za cel propagowanie proekologicznych postaw. W parku do dzisiaj odbywają się różnego rodzaju spotkania oraz warsztaty związane z dbałością o środowisko naturalne. TPDC wspierało również aktywność władz lokalnych i organizacji społecznych na rzecz edukacji – opracowano system grantowy dla podmiotów zajmujących się organizacją czasu wolnego dzieci i młodzieży, fundusze przyznano ok. 500 organizacjom. Korporacja podjęła również współpracę ze szkołami – organizowano konkursy wiedzy o Trafford, budując w ten sposób lokalny patriotyzm oraz przywiązanie do miasta, dofinansowano zakup komputerów dla szkół.

Trafford Park Development Corporation, wypełniwszy stawiane przed nią cele, została rozwiązana w 1998 r.

Teraźniejszość i przyszłość Trafford Park

Dzisiaj Trafford Park to przede wszystkim nowoczesny park technologiczny, miejsce dedykowane zakładom produkcyjnym oraz innym przedsiębiorstwom. W przestrzeni na próżno szukać śladów po czasach, gdy w przestrzeń tę zajmowały lasy i ogrody rodu De Trafford, nie ma również pamiątek z czasów wielkiego przemysłu. Trafford Park generuje miejsca pracy dla mieszkańców Manchesteru, a ich liczba w ostatnich latach stale rosła. Władze lokalne chcą, by w przyszłości Trafford Park stał się centrum nowych technologii niskoemisyjnych i zyskał miano nowoczesnego, zrównoważonego centrum biznesowego przystosowanego w szczególności do potrzeb przedsiębiorstw działających w obszarze nowych mediów, finansów, usług profesjonalnych, rozrywki oraz logistyki.

To jednak nie wszystko. Aspiracją władz lokalnych jest również zmiana funkcjonalna obszaru, a w szczególności jego wschodniej (graniczącej bezpośrednio z Manchesterem) części – Trafford Wharfside. W przyszłości na tym terenie mają się pojawić osiedla mieszkaniowe oraz przestrzenie biurowe dla przemysłów kreatywnych i sektora digital. Z kolei w zachodniej części Trafford Park znaleźć mają się przestrzenie rekreacyjne tak dla mieszkańców Greater Manchester, jak i turystów.

Podsumowując, działania podejmowane przez TPDC a następnie kontynuowane przez władze lokalne stanowią przykład tego, w jaki sposób w Wielkiej Brytanii rozumiano i wciąż rozumie się rewitalizację obszarów zdegradowanych. Choć działania nastawione były głównie na interwencję infrastrukturalną, należy podkreślić fakt, że choć w znacząco skromniejszym zakresie – dostrzeżono również potrzebę realizacji działań dla lokalnej społeczności. Ocena interwencji podejmowanej w Trafford z pewnością nie jest jednoznaczna. Nie chodzi tu o akademicki spór o to, czym rewitalizacja jest, a czym nie jest i jak należy ją definiować. Fakty są takie, że zupełnie opustoszałe w latach 70. Trafford Park przywrócono do życia w zaledwie dziesięć lat a efekty są wymierne – niemal 30 tys. miejsc pracy, niemal 50 km wyremontowanych dróg, ponad 160 tys. zasadzonych drzew i krzewów, to tylko niektóre liczby pokazujące na jak wielką skalę działała Korporacja ds. Rozwoju Trafford Park.


Wykaz źródeł:

  • Abdul B.O., Trafford Park Development Cooperation: Reclamation of Part of a Former British Steel Site, „Proceedings of the Institution of Civil Enginners. Municipal Enginner” 1993, t. 98, nr 2.
  • Crinson M., Tyrer P., Clocking off in Ancoats: Time and Rememberance in the Post-industrial City, [w:] M. Crinson (red.), History and Amnesia in the Modern City, Routledge, London 2015.
  • Trafford Park – 100 Years – Salford, UK – Commercial Commemorations, [online:] Witryna internetowa Waymarking, http://www.waymarking.com/waymarks/WMGZWJ_Trafford_Park_100_years_Salford_UK
  • Victoria Warehouse, From Grasslands to Industrial Hub, [online:] Witryna internetowa Victoria Warehouse, http://victoriawarehouse.com/blog/leisure/the-history-of-traffordpark/
  • Witryna internetowa Trafford Park Development Corporation


Cytowanie tekstu:

J. Kowalczyk, Drugie życie Trafford Park w Manchesterze. Brytyjskie podejście do rewitalizacji w latach 80. XX w., [online:] Witryna internetowa Miasto od Nowa, https://miastoodnowa.com/2021/07/05/trafford_park [dostęp: data dostępu].

Zdjęcie główne: Pixabay

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s