Największy projekt rewitalizacyjny Europy: zagospodarowanie dzielnicy HafenCity w Hamburgu. Część I – idea nowoczesnej dzielnicy na terenie dawnego portu

Zagospodarowanie dawnego portu w Hamburgu (zwanego też dzielnicą HafenCity) to jeden z największych projektów rewitalizacyjnych w Europie. Dla wielu jest też nieskończonym źródłem dobrych praktyk – tak w zakresie planowania urbanistycznego, jak i stymulowania rozwoju gospodarczego oraz tworzenia przyjaznej przestrzeni dla mieszkańców miasta. Choć odnowa HafenCity wciąż trwa (a prace są zaplanowane do 2025 r.), to już dzisiaj można uznać, że kompleksowe podejście władz miejskich Hamburga do rewitalizacji okazało się niezwykle skuteczne, a HafenCity to jedna z najnowocześniejszych dzielnic miejskich w całej Europie. W jaki sposób osiągnięto ten spektakularny sukces?


Historyczne centrum handlu

Historia Hamburga od zarania dziejów była związana z handlem. Już w XII w. miasto otrzymało od Cesarza Fryderyka I Barbarossy przywilej celny. Pełnienie roli handlowego centrum umożliwiało korzystne położenie geograficznie – niewielka odległość od Morza Bałtyckiego oraz przepływająca przez miasto spławna rzeka Łaba umożliwiały eksport i import towarów drogą wodną. Hamburg stał się jednym z głównych ośrodków Hanzeatyckiej Ligi Handlowej, pełniąc rolę centralnego punktu handlowego pomiędzy Europą Zachodnią, Skandynawią oraz państwami Morza Bałtyckiego.

Większość mieszkańców miasta trudniła się handlem, dlatego też port na Łabie stał się dla Hamburga gospodarczym centrum, które wywierało znaczący wpływ na przestrzeń miasta. Dominowała zabudowa kupiecka – klasyczne domy kupców, łączące funkcje magazynową i handlową (w parterach) z mieszkaniami na wyższych kondygnacjach, powstawały w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki oraz kanałów miejskich. Dopiero w XIX w. dzielnicę portową zaczęli opuszczać najbogatsi kupcy, dla których sąsiedztwo portu stało się zbyt uciążliwe i w poszukiwaniu wiejskiej idylli przeprowadzali się na wieś. Ich miejsce zajmowały uboższe grupy społeczne, zwłaszcza robotnicy i drobni handlarze. Zmiany w strukturze społecznej ludności zamieszkującej tereny przyportowe nie wpływały znacząco na funkcjonowanie samego portu.

Wydarzeniem, które odcisnęło szczególne piętno na Hamburgu było bombardowanie w czasie drugiej wojny światowej, na skutek którego port został zniszczony w ok. 80%. Ze względu na ogromne znaczenie dla gospodarki odbudowującego się kraju, podjęto decyzję o jak najszybszej odbudowie portu na Łabie. Port został częściowo odbudowany, jednak szybko okazało się, że jego historyczna rola już nigdy nie wróci. Pojawiające się od lat 50. XX w. kontenerowce zyskały ogromną popularność, ponieważ pozwalały na przewożenie za jednym razem znacząco większej ilości towarów. Wymagały one jednak znacząco większej powierzchni manewrowej, a stary port w Hamburgu był za mały i za płytki, by móc obsługiwać tego typu jednostki. Ostatecznie w 1956 r. zdecydowano o budowie nowego portu, bliżej ujścia Łaby do Bałtyku. Stary port położony w sercu miasta dalej częściowo pełnił swoją funkcję, jednakże jego znaczenie było coraz mniejsze. Nie wpłynęło to korzystnie na przestrzeń portową, która zaczęła ulegać powolnej degradacji.

Plany nadania drugiego życie dzielnicy portowej

Nowa era wyznaczona przez upadek muru berlińskiego oraz połączenie państw niemieckich zastała dzielnicę portową w nie najlepszym stanie. Pomimo niewielkiego oddalenia od centrum miasta (w końcu historycznie to tu biło serce kupieckiego Hamburga), obszar popadał w ruinę a po jego świetności sprzed wojny nie było śladu. Z drugiej strony lata 90. przyniosły Hamburgowi ogromną szansę na rozwój. Miasto znalazło się w centrum połączonych Niemiec. Ponadto, dzięki łatwemu dostępowi śródlądowemu do Bałtyku, stanowiło idealny punkt na szlaku handlowym z państwami byłego bloku wschodniego. Te wszystkie czynniki sprawiły, że ambicją władz Hamburga stało się przywrócenie miastu historycznego znaczenia handlowego oraz roli jednej z najprężniej rozwijających się metropolii w kraju.

Niewątpliwą przeszkodą na drodze do osiągnięcia tego statusu stała się dawna dzielnica portowa. Zdegradowana, nieprzyjazna i niebezpieczna przestrzeń negatywnie wpływała na wizerunek Hamburga. By móc zrealizować swoje aspiracje, należało jak najszybciej zrobić porządek z portem i z miejsca zaniedbanego, ponownie zrobić wizytówkę miasta. Impuls do zmian został nadany przez burmistrza miasta – Henninga Voscheraua, który w 1991 r. zamówił studium dotyczące możliwości transformacji terenów byłego portu. Dokument, którego sporządzeniu towarzyszył szereg badań i analiz, był przygotowywany przez pięć lat przez zespół nauczyciela akademickiego i architekta z Hamburga – Volkwina Marga. Przygotowanie studium owiane było tajemnicą, bowiem władze miasta bały się, że ujawnienie planów inwestycyjnych w obszarze byłego portu może doprowadzić do spekulacji nieruchomościami i niekontrolowanego wzrostu cen ziemi. Miasto przygotowało się do wykupu gruntów poprzez utworzenie dwóch spółek: HHLA und Logistic oraz HafenCity Hamburg GmbH.

Oficjalna prezentacja wyników analiz nastąpiła dopiero w maju 1997 r., po wykupieniu większości terenu przez spółki miejskie. Przedstawiona przez Voscheraua koncepcja została nazwana „Vision HafenCity” i prezentowała plan kompleksowej przebudowy i rewitalizacji 127-hektarowej przestrzeni zlokalizowanej w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki Łaby, na terenie dawnego portu miejskiego. Celem głównym było „przywrócenie rzeki miastu” poprzez stworzenie przyjaznej, zróżnicowanej funkcjonalnie przestrzeni miejskiej. Plan był ambitny, HafenCity to ok. 40% powierzchni ścisłego śródmieścia, co czyniło projekt największym przedsięwzięciem rewitalizacyjnym realizowanym w samym sercu miasta nie tylko w skali Niemiec, ale również całej Europy.

Utworzono specjalny fundusz na działania rewitalizacyjne w samym HafenCity. Na Fundusz został również przeniesiony ciężar finansowania rozbudowy nowoczesnego terminalu kontenerowego w Altwender. Ten zabieg sprawił, że funkcja portu została zrealizowana w innej przestrzeni, co dało legitymację do podejmowania działań na rzecz funkcjonalnego przekształcenia HafenCity.

Master-planning jako podstawowe narzędzie projektowe

Od kwietnia 1999 r. wybrane w przetargu niemiecko-holdenerskie konsorcjum projektowe rozpoczęło przygotowanie pierwszej wersji Masterplanu dla HafenCity, czyli głównego, ogólnego plan rozwoju przestrzennego dzielnicy, uwzględniającego kwestie transportu, mieszkalnictwa, przestrzeni publicznych i innych sposobów wykorzystania terenu.

Wyłożony publicznie zaledwie rok później dokument zawierał pięć głównych założeń, stanowiących cele strategiczne odnowy HafenCity. Należały do nich:

1.Harmonizacja funkcji przestrzeni – projektowana mieszana struktura urbanistyczna miała na celu wzmocnienie funkcji mieszkalnej w centrum miasta, przy jednoczesnym rozwoju funkcji biurowych i usługowych, pozwalających na utworzenie nowych miejsc pracy. Uzupełnieniem dla funkcji podstawowych były planowane do utworzenia obiekty edukacyjne, kulturalne, rozrywkowe oraz turystyczne.
2.Podniesienie atrakcyjności przestrzeni przy zachowaniu jej wartości historycznej – zakładano, że HafenCity stanie się nowoczesnym obszarem śródmiejskim przy jednoczesnym zachowaniu typowego wyglądu portowego, wykorzystującego położenie nad brzegiem rzeki.
3.Tworzenie inkluzywnych przestrzeni publicznych – w Masterplanie główny nacisk położono na projektowanie dostępnych dla wszystkich mieszkańców przestrzeni – parków, placów i bulwarów.
4.Integracja z centrum miasta – w celu zapewnienia spójności HafenCity z centrum miasta, w Masterplanie zaprojektowano odpowiednią infrastrukturę dla ruchu samochodowego oraz zorganizowano transport zbiorowy (w tym przedłużono linię metra). Jednocześnie, zakazano budowy wysokich budynków (poza wyznaczonymi strefami), by nie przysłoniły one historycznej zabudowy centralnej Hamburga.
5.Zrównoważony rozwój i ekologia – projekt HafenCity stanowił możliwość znacznego poprawienia warunków środowiska naturalnego w mieście. Planowano użycie materiałów przyjaznych dla środowiska, zastosowanie oszczędnych technologii. Ponadto zadbano o bioróżnorodność obszaru, tworząc optymalne warunki życia dla miejscowych gatunków fauny i flory.

Biorąc pod uwagę, że Masterplanem objęto bardzo duży teren (127 ha, a wraz z korytem rzeki – 157 ha), zdecydowano się na stworzenie wewnętrznego podziału na mniejsze jednostki. W ten sposób utworzono dziesięć kwartałów miejskich, a każdemu z nich przypisano specyficzny, wyróżniający go charakter. Podziału dokonano w zgodzie z historycznymi uwarunkowaniami, mając na uwadze położenie ternu, podobieństwa w sposobie użytkowania, oficjalny podział pomocniczy miasta, a także pilność podjęcia interwencji (priorytet nadano zachodniej części dzielnicy).

HafenCity przyjazne inwestorom, ale nie tylko

Podobnie jak większość projektów rewitalizacyjnych o tak ogromnej skali, również odnowa HafenCity miała wymiar komercyjny – znaczące podniesienie wartości gruntów poprzez stworzenie całego systemu infrastruktury miało przyciągnąć potencjalnych inwestorów prywatnych. Jednak w przeciwieństwie do projektów realizowanych np. w Wielkiej Brytanii, komercjalizacja dotyczyła jedynie wybranych działek. Naczelną ideą odbudowy dzielnicy było zwiększenie jakości życia mieszkańców tej okolicy, dlatego też podjęto wiele działań mające na celu zróżnicowanie funkcjonalne obszaru. Obecnie szacuje się, że przestrzenie publiczne to ok. 38% powierzchni HafenCity. Wśród nich szczególną rolę pełni licząca ponad 10 km długości promenada nad rzeką Łabą.

Dodatkowo w Hamburgu wypracowano interesujące, nowatorskie sposoby współpracy z potencjalnymi inwestorami. „Wstępne przekazanie” umożliwia przekazanie wybranemu inwestorowi działki na rok próbny. W tym czasie może on zorganizować we współpracy ze spółką HafenCity Hamburg GmbH konkurs architektoniczny, przeprowadzić pomiary i prace przygotowawcze, uzyskać niezbędne pozwolenia, a nawet znaleźć potencjalnych najemców lub mieszkańców. Po upływie roku transakcja zostaje sfinalizowana i inwestor ostatecznie płaci za kupno terenu lub – jeżeli jedna ze stron stwierdzi, że inwestycja nie jest odpowiednia (inwestor nie znalazł uzasadnienia biznesowego dla planowanego działania lub spółka miejska stwierdzi niezgodność projektu inwestora z ogólnymi zasadami zagospodarowania HafenCity), do ostatecznej transakcji nie dochodzi. Wówczas miasto może rozpocząć poszukiwania nowego partnera zainteresowanego podjęciem inwestycji w dzielnicy. Takie podejście pozwala obu stronom na zminimalizowanie ryzyka, zapewniając jednocześnie, że ostateczna inwestycja będzie zarówno opłacalna, jak i spójna z innymi działaniami w przestrzeni HafenCity.

W HafenCity wyznaczono również standardy architektoniczne, które muszą zostać uwzględnione przy planowaniu poszczególnych budynków. Dzięki temu utrzymuje się spójność przestrzenną oraz niepowtarzalny charakter dzielnicy, wyróżniający ją nie tylko w skali Hamburga, ale również innych miast niemieckich. Utrzymanie jednolitej stylistyki architektonicznej jest możliwe dzięki organizowanym przez potencjalnych inwestorów konkursom. Do składu komisji oceniającej poszczególne projekty  zapraszani są na ogół reprezentanci władz miejskich oraz uznane niezależne autorytety, co sprzyja wyborowi projektów najlepiej wpisujących się w już istniejący styl.

Atrakcyjna przestrzeń biurowa w połączeniu z ciekawą okolicą skłoniła wiele firm do przeniesienia swojej działalności właśnie na teren HafenCity. W dzielnicy funkcjonują zarówno duże podmioty (w tym np. Unilever), jak i firmy z sektora małych i średnich przedsiębiorstw, w tym start-upy. Szacuje się, że w dzielnicy obecnie pracuje ok. 45 tys. osób. Pod względem gospodarczym – dawna dzielnica portowa stanowi obecnie kluczowy obszar w ramach Hamburga.


Wykaz źródeł:

  • HafenCity GmbH, Hamburg – The Master Plan, Hamburg 2000.
  • Kowalczyk J., Rewitalizacja byłych obszarów portowych na przykładzie doków londyńskich oraz dzielnicy HafenCity w Hamburgu, „Studia Politica Germanica” 2015, nr 1.
  • Schubert D., Waterfront transformations and city/port interface area in Hamburg, „Dimension Empresarial” 2015, nr 12.
  • Witryna internetowa: hafencity.com

Cytowanie tekstu:

J. Kowalczyk, Największy projekt rewitalizacyjny Europy: zagospodarowanie dzielnicy HafenCity w Hamburgu. Część I – idea nowoczesnej dzielnicy na terenie dawnego portu, [online:] witryna internetowa Miasto od nowa, https://miastoodnowa.com/2021/08/04/hafen-city1/  [dostęp: data dostępu].

Zdjęcie główne: fot. K. Dzięgielewski
Zdjęcia wykorzystane w materiale: fot. K. Dzięgielewski

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s