Największy projekt rewitalizacyjny Europy: zagospodarowanie dzielnicy HafenCity w Hamburgu. Część II – implementacja planu na dzielnicę przyszłości

W pierwszej części artykułu (dostępnej tu: część pierwsza) skoncentrowano się na przedstawieniu genezy działań rewitalizacyjnych w Hamburgu oraz głównych założeń zawartych w Masterplanie dla obszaru byłego portu. W jaki sposób władzom miejskim udało się zrealizować główne cele oraz pozostać wiernym ideom zrównoważonej przestrzeni miejskiej charakteryzującej się wysoką jakością życia?


HafenCity dla środowiska naturalnego

Jedną z głównych ambicji twórców koncepcji zagospodarowania HafenCity było jak najlepsze wpisanie się w ideę zrównoważonego rozwoju miejskiego, dlatego wiele uwagi poświęcono aspektom środowiskowym. Projektowaniu poszczególnych budynków, przestrzeni oraz ulic towarzyszyły analizy w zakresie minimalizowania zanieczyszczeń wody, gleby i powietrza. Prowadzone w latach 1998-1999 studium sytuacji ekologicznej obszaru przeznaczonego do rewitalizacji wykazało, że baseny portowe i kanały stanowią środowiska życia i lęgu wielu gatunków ryb. Ponadto, na brzegach i dnie znaleziono liczne gatunki rzadkich i chronionych roślin, w tym kilka z „czerwonej listy” zagrożonych gatunków przygotowanej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody. Najstarsze, ceglane nabrzeża obficie porastały rzadko spotykane w miastach gatunki porostów, mchów, paproci i innych roślin.

Twórcy Masterplanu dla HafenCity zaproponowali szereg działań mających na celu ochronę środowiska przyrodniczego. W niezmienionej formie zachowano większość basenów, kanałów i nabrzeży, ponadto odsłonięto sekcje kanałów przykrytych dotychczas betonowymi płytami. Wszelkie inwestycje naruszające równowagę przyrodniczą musiały zostać zrekompensowane poprzez tworzenie nowych terenów zieleni bądź dosadzanie drzew między budynkami.

Ponadto władze Hamburga dokładają wszelkich starań, by budynki stawiane w byłej dzielnicy portowej charakteryzowały się jak najmniejszym negatywnym wpływem na środowisko naturalne. Od 2007 r. spółka miejska HafenCity Hamburg GmbH przyznaje certyfikat „Ecolabel” będący pierwszym systemem certyfikacji zrównoważonego budownictwa w Niemczech. Początkowo certyfikacja była dobrowolna, ale już od 2010 r. główne jej założenia stały się punktem odniesienia do oceny wszystkich potencjalnych projektów budowlanych w dzielnicy. Zaplanowano, że we wschodnim HafenCity (którego realizację podjęto w 2017 r.) znajdą się już tylko budynki o najwyższym – platynowym – certyfikacie. Najważniejszym celem certyfikacji jest ograniczenie zużycia dwutlenku węgla podczas produkcji, eksploatacji oraz potencjalnej rozbiórki budynków. Projektanci budynków starający się o nadanie certyfikatu muszą zwrócić szczególną uwagę na zapotrzebowanie energetyczne i produkcję energii z OZE montowanych w ramach  budynków. Pod uwagę brana jest także tzw. szara energia (niezbędna do wyprodukowania materiałów budowlanych) oraz poziom emisji dwutlenku węgla podczas eksploatacji budynku.

HafenCity to również świetne miejsce na innowacyjne rozwiązania pilotażowe/testowe. Spółka komunalna jest właśnie w trakcie budowy nowego budynku biurowego w kwartale Am Sandtorpark/ Grasbrook, który będzie charakteryzował się zerową emisją. Zgodnie ze skonsultowanymi społecznie planami, budynek biurowy ma mieć sześć kondygnacji naziemnych. Na parterach zaplanowano lokale handlowe, restauracje oraz punkty usługowe.  Planowana na 2023 r. inwestycja ma stać się przykładem nowoczesnego, proekologicznego budownictwa miejskiego.

Również rozwiązania transportowe zastosowane w HafenCity wpisują się w ideę zrównoważonego rozwoju. Koncepcja zagospodarowania przestrzennego tej dzielnicy nadaje zdecydowany priorytet ruchowi pieszemu i rowerowemu. By zwiększyć mobilność mieszkańców, utworzono szereg połączeń transportu publicznego obejmującego autobusy, tramwaje, promy oraz metro. Ponadto miasto stara się wprowadzić własny system carsharingowy, który ma przyczynić się do zmniejszenia liczby samochodów posiadanych przez mieszkańców dzielnicy. Parkingi podziemne są z kolei wyposażane w infrastrukturę do ładowania pojazdów elektrycznych – zakłada się, że w budynkach mieszkalnych i biurowych co najmniej 40% miejsc postojowych musi umożliwiać ładowanie pojazdu napędzanego energią elektryczną. Działania mające na celu zmniejszenie ruchu samochodowego w dzielnicy mają również wymiar urbanistyczny – mniej samochodów to mniejsze zapotrzebowanie na miejsca parkingowe. To z kolei umożliwia projektowanie ulic z myślą o potrzebach pieszych i rowerzystów, pozostawiając im dostatecznie dużo miejsca.

HafenCity dla edukacji i kultury

Zgodnie z założeniami władz miejskich, HafenCity miało stać się edukacyjnym centrum Hamburga. Rzeczywiście, na terenie dzielnicy funkcjonuje stosunkowo dużo szkół, uczelni oraz innych instytucji edukacyjnych. Oprócz Katharinenschule, która istnieje w HafenCity od lat i przyciąga uczniów nie tylko z samego HafenCity, ale także z sąsiednich obszarów, w przyszłości powstanie tam kolejna szkoła podstawowa. Z kolei w Lohsepark funkcjonują dwie szkoły średnie. Najbardziej rozpoznawalną uczelnią jest Universytet HafenCity (HCU), oprócz tej uczelni w dzielnicy ulokowały się również uczelnie prywatne: Kühne Logistics University (KLU), Szkoła Medyczna w Hamburgu (MSH), Międzynarodowa Szkoła Zarządzania (ISM) oraz Frankfurcka Szkoła Finansów i Zarządzania. Zaplecze edukacyjne stanowi motor napędowy dla firm działających na tym obszarze, kształcąc potencjalnych pracowników zasilających lokalny rynek pracy.

Uzupełnieniem dla placówek edukacyjnych są instytucje kultury, których w HafenCity nie mogło zabraknąć. Najbardziej rozpoznawalną z nich jest Filharmonia nad Łabą (Elbphilharmonie), która powstała w miejscu zajmowanym niegdyś przez zbudowany w 1875 r. spichlerz cesarski i jest obecnie najwyższym budynkiem w całej dzielnicy HafenCity. To również jedna z najbardziej rozpoznawalnych budowli w mieście – dolną część stanowi zaadaptowany magazyn (a w zasadzie jego zewnętrzne, ceglane elewacje), nad nim rozciąga się szklana nadbudowa w kształcie żagla (chociaż niektórym przypomina bardziej wzburzone fale). Budowa obiektu trwała od 2007 do 2016 r. Sala koncertowa filharmonii może pomieścić ponad 2 tys. gości.

W HafenCity od 2001 r. organizowane są liczne happeningi i wydarzenia kulturalne. Ponadto w przestrzeni miejskiej nie brakuje instalacji artystycznych, rzeźb i innych wytworów szeroko rozumianej kultury. Spółka HafenCity Hamburg GmbH podjęła współpracę z Ministerstwem Kultury, gwarantującą zabezpieczenie odpowiednich środków finansowych na działalność związaną z kulturą i sztuką.

HafenCity dla mieszkańców

Dawna dzielnica portowa odwróciła niekorzystny trend rozlewania się miasta na obrzeża. W Hamburgu zapanowała moda na powrót do centrum miasta. Obecnie HafenCity zamieszkuje około 6 tysięcy osób, docelowo ma ich tu być ok. 15 tysięcy. Zakłada się również znaczący wzrost liczby miejsc pracy – z obecnych 15 tysięcy do ok. 45 tysięcy. Władze Hamburga starają się, by struktura mieszkańców (również pod względem majętności) była możliwie zróżnicowana. W tym celu zadbano, by oferta mieszkań w dzielnicy była różnorodna. Część mieszkań jest dotowanych z budżetu miejskiego, co pozwala na kupno ich przez osoby, których – w normalnych warunkach rynkowych – nie byłoby na to stać. HafenCity stało się popularnym miejscem dla rodzin. Jednoosobowe gospodarstwa domowe w dzielnicy stanowią 36,6% wszystkich gospodarstw (średnia dla Hamburga to 54,3%). Z kolei odsetek gospodarstw domowych z dziećmi to 22,6% (wobec 18% dla miasta ogółem).

Ambicją władz Hamburga jest uczynienie z HafenCity dzielnicy wielopokoleniowej. By zrealizować ten cel, projektowane są rozwiązania przestrzenne dostosowane do potrzeb różnych grup wiekowych – oprócz placów zabaw, infrastruktury sportowej, a także żłobków i przedszkoli, pojawiają się miejsca aktywności lokalnej oraz świetlice dla osób starszych. Zakłada się, że wprowadzenie do przestrzeni funkcji społecznej wpłynie korzystnie na wytwarzanie kapitału społecznego w dzielnicy. Jest to o tyle ważne, że osiedlająca się w dzielnicy społeczność lokalna tak naprawdę dopiero się tworzy. Ostatecznie, przed rozpoczęciem działań rewitalizacyjnych, przestrzeń portu nie była w ogóle zamieszkana. Żeby pobudzić aktywność lokalną, spółka HafenCity Hamburg GmbH prowadzi szereg działań partycypacyjnych, umożliwiających mieszkańcom branie udziału w procesach decyzyjnych. W szczególności konsultowane są te projekty, które najbardziej dotyczą samych mieszkańców – np. przestrzenie miejskie, place zabaw itp.

Zamiast podsumowania

Spółka HafenCity Hamburg GmbH chwali się, że wciąż realizowany w dzielnicy projekt rewitalizacyjny jest największym tego typu przedsięwzięciem w Europie. HafenCity często porównywane jest do dzielnicy doków londyńskich z jednym z najbardziej rozpoznawalnych zagłębi biurowych Europy – Canary Wharf. Podkreśla się jednak, że w przeciwieństwie do Londynu – ambicja Hamburga nie polegała na całkowitej komercjalizacji wytworzonej infrastruktury, a raczej na stworzeniu optymalnych warunków życia dla mieszkańców dzielnicy. Ostateczna ocena prowadzonych prac będzie możliwa do sformułowania dopiero po zakończeniu wszystkich inwestycji w HafenCity, jednak już teraz jest jasne, że w Hamburgu zrealizowano jeden z najbardziej kompleksowych projektów rewitalizacyjnych na świecie.

Hamburg miał jednak znacznie łatwiej niż np. wspominany Londyn. Po pierwsze, władze miejskie mogły korzystać z doświadczeń poprzedników i nie popełniać tych samych błędów. Po drugie, przed rozpoczęciem działań teren dawnego portu był w zasadzie niezamieszkały, zatem można go było kształtować w sposób niemal dowolny – nie było bowiem kluczowego interesariusza w postaci społeczności lokalnej. Poza tym HafenCity to oczko w głowie kolejnych ekip rządzących Hamburgiem, dlatego presja inwestycyjna na ten obszar jest ogromna i jak twierdzą niektórzy – odbija się niekorzystnie na pozostałych dzielnicach, które nie mogą liczyć na takie wsparcie ze strony ratusza. W kontekście idei rozwoju konwergencyjnego (prowyrównawczego), skupienie aktywności na jednym fragmencie miasta kosztem innych jest błędem. W konsekwencji takie działanie może doprowadzić do marginalizacji innych obszarów w mieście, przyczyniając się do polaryzacji społecznej. A tego zapewne nikt w Hamburgu nie chce. 

Wykaz źródeł:

  • HafenCity GmbH, Hamburg – The Master Plan, Hamburg 2000.
  • Kowalczyk J., Rewitalizacja byłych obszarów portowych na przykładzie doków londyńskich oraz dzielnicy HafenCity w Hamburgu, „Studia Politica Germanica” 2015, nr 1.
  • Schubert D., Waterfront transformations and city/port interface area in Hamburg, „Dimension Empresarial” 2015, nr 12.
  • Witryna internetowa: hafencity.com

Cytowanie tekstu:

J. Kowalczyk, Największy projekt rewitalizacyjny Europy: zagospodarowanie dzielnicy HafenCity w Hamburgu. Część II – implementacja planu na dzielnicę przyszłości, [online:] witryna internetowa Miasto od nowa, https://miastoodnowa.com/2021/08/10/hafen-city2/  [dostęp: data dostępu].

Zdjęcie główne: fot. K. Dzięgielewski
Zdjęcia wykorzystane w materiale: fot. K. Dzięgielewski

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s