Zapobieganie przestępczości przez kształtowanie przestrzeni (CPTED I). Pięć zasad projektowania przestrzeni, które sprawią, że potencjalny przestępca zastanowi się dwa razy

W czasach powojennych amerykańskie miasta przeżywały swój rozkwit. Prawdziwy ‘American dream’ mógł się ziścić tylko i wyłącznie na obszarach zurbanizowanych. Miasta przyciągały nie tylko rzesze Amerykanów goniących za swoimi marzeniami, ale również wielu imigrantów, dla których Chicago, Detroit czy Filadelfia stanowiły ziemię obiecaną. Jednocześnie miasta przyciągały ludzi o złych zamiarach, którzy realizowali swoje cele będąc poza prawem. Skala przestępczości stale rosła, wpływając negatywnie na możliwość realizacji swojego snu przez porządnych obywateli. Przestępczość miejska stała się przedmiotem badań kryminologów i urbanistów. Próbowano wyjaśnić, co wpływa na potencjalnego sprawcę przestępstwa. C. Ray Jeffery odpowiedział jednoznacznie – przestrzeń. Czy rzeczywiście dobrze zaprojektowana przestrzeń może być „odporna” na akty przestępczości?


Nowe wyzwania, nowa kryminologia

Lata 60. i 70. XX w. przyniosły kolejne rozczarowania związane z nieskutecznością resocjalizacji sprawców przestępstw. Wiara w to, że człowiek może się zmienić i zaniechać działalności przestępczej, znacząco słabła. Wypuszczani z aresztu złodzieje wracali na ulicę by kontynuować swoją działalność. Sytuacji nie poprawiała rosnąca niechęć i nieufność społeczna wobec funkcjonariuszy policji, wynikająca przede wszystkim ze stosowania coraz bardziej brutalnych metod przeciwko obywatelom. W kolejno wydawanych raportach podkreślano, że policjanci zachowują się często niezgodnie z prawem i agresywnie, ponadto nie istnieją żadne skuteczne instrumenty umożliwiające społeczeństwu wyciąganie konsekwencji wobec brutalnych funkcjonariuszy.

Zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańców miast stało się jedną z palących potrzeb, jednak klasyczne sposoby radzenia sobie z przestępczością coraz bardziej nie zdawały egzaminu. Szukano nowych ścieżek, biorąc pod uwagę różne uwarunkowania. Jedną z nich była teoria rutynowego działania (routine activity theory) zakładająca, że większość przestępstw zachodzi podczas wykonywania rutynowych, codziennych czynności. Do przestępstwa dochodzi wówczas, gdy w jednym miejscu i czasie spotkają się trzy elementy: mający motywację potencjalny sprawca, brak kompetentnych strażników oraz odpowiedni, niezabezpieczony cel. Oznacza to, że znaczna liczba przestępstw ma charakter sytuacyjny – jeżeli te trzy czynniki tworzące okazję przestępczą nie spotkają się, to istnieje duża szansa, że do popełnienia przestępstwa w ogóle nie dojdzie.

Skoro tak, to zapobieganie przestępczości również powinno mieć charakter „sytuacyjny” (situational crime prevention). Wychodząc z założenia, że przestępstwa są następstwem korzystnych z punktu widzenia potencjalnego sprawcy okoliczności, stwierdzono, że ich zmiana może oddziaływać na decyzję sprawcy o zaniechaniu popełnienia przestępstwa. Tylko jak to zrobić, skoro policjanci nie są w stanie zagwarantować bezpieczeństwa a resocjalizacja niewiele zmienia? C Ray Jeffery – kryminolog z Uniwersytetu Florydy odpowiedział jednoznacznie – istotne jest też miejsce popełnienia przestępstwa a sposób zagospodarowania przestrzeni również warunkuje zachowanie sprawcy. Jeffery zauważył, że potencjalny przestępca myśli w sposób racjonalny i dokonuje swojej decyzji w oparciu o przesłanki zewnętrzne. Jeżeli istnieje duże prawdopodobieństwo, że pozostanie on niezauważony i uda mu się zbiec z miejsca zdarzenia, jego motywacja rośnie. Dlatego też zapobieganie przestępczości powinno polegać na tworzeniu takich warunków społeczno-przestrzennych, aby zniechęcić sprawcę; innymi słowy – jeżeli usunięte zostaną czynniki sprzyjające przestępcy, to przestępstwo w ogóle nie nastąpi. Swoją koncepcję Jeffery nazwał zapobieganiem przestępczości przez kształtowanie przestrzeni (Crime Prevention Through Environmental Design, czyli po prostu CPTED).

Jak zatem należy kształtować przestrzenie miejskie, by zniechęcały potencjalnego sprawcę do popełnienia przestępstwa?

Po pierwsze: naturalne wyodrębnienie terytorialne

W bezpiecznej przestrzeni poszczególne strefy: prywatna, półpubliczna i publiczna są wyraźnie rozgraniczone. Nie chodzi bynajmniej o stawianie płotów, murów i ogrodzeń – poszczególne granice mogą mieć charakter naturalny – np. wzniesienie, zagłębienie terenu lub symboliczny np. znaki, typ roślinności, niski żywopłot. Nie należy oczekiwać, że tego typu bariera wystarczy, aby powstrzymać potencjalnego sprawcę, jednak może skutkować poczuciem znalezienia się w strefie kontroli posiadającej gospodarza, co stanowi czynnik utrudniający popełnienie przestępstwa. Istotne jest jednak, budowanie wśród mieszkańców poczucia przynależności i odpowiedzialności za najbliższe otoczenie, a nie tylko za swoją przestrzeń prywatną.

Twórz czytelne rozwiązania, które pozwalają łatwo interpretować, gdzie kończy się przestrzeń publiczna lub półpubliczna, a zaczyna prywatna. Wzbudzaj w mieszkańcach odpowiedzialność nie tylko za to, co dzieje się w ich prywatnej przestrzeni, ale też wokół niej.

Po drugie: naturalna obserwacja

Drugi filar koncepcji CPTED to hołd złożony w stronę Jane Jacobs, twórczyni koncepcji „społecznych oczu”. Chodzi o to, by potencjalny sprawca przestępstwa, np. złodziej kieszonkowy, czuł się stale widoczny. Nie ma jednak znaczenia, czy naturalna kontrola istnieje, czy też nie; istotne jest wzbudzenie w sprawcy poczucia bycia obserwowanym i uniemożliwienie mu pozostania niezauważonym. Przestrzeń bezpieczna to taka, która jest wolna od potencjalnych kryjówek, takich jak nieoświetlone zaułki, rośliny stanowiące przesłonę widokową czy wąskie przejścia między budynkami. Oczywiście, obserwację umożliwiają również środki techniczne takie jak monitoring wizyjny. Obecność kamer z pewnością nakłoni potencjalnego sprawcę do dodatkowych przemyśleń, jednak nie gwarantuje, że do przestępstwa w ogóle nie dojdzie.

Chcesz, by sprawca czuł się niepewnie, twórz otwarte przestrzenie z dobrą widocznością, umożliwiające obserwowanie innych ludzi.

Po trzecie: kontrola dostępu

Kontrolę dostępu można zapewnić na dwa sposoby. Formalnie, zwłaszcza w przestrzeni mieszkalnej, ograniczenie wchodzenia osób niebędących mieszkańcami na klatki schodowe lub wewnętrzne dziedzińce jest możliwe dzięki bramom, furtkom czy domofonom. Nie oznacza to jednak, że Jeffery’ego należy zaliczyć do zwolenników osiedli grodzonych. W jego teorii znacznie większą rolę w zapewnieniu kontroli dostępu przypisuje się środkom nieformalnym. Chodzi o to, aby wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu, wytyczenie ścieżek prowadzących do budynków czy tworzenie szpalerów roślinnych, kanalizować ruch pieszy w taki sposób, aby jego uczestnicy byli dobrze widoczni.

Jeżeli nie chcesz, żeby ludzie chodzili tuż pod oknami budynku, zaprojektuj ścieżkę w pewnym oddaleniu, a od budynku oddziel ją np. zwartym niskim żywopłotem.

Po czwarte: zarządzanie i konserwacja

Nieład sprzyja powstawaniu przestępczości. Zaniedbania stanowią dowód, że dana przestrzeń nie posiada właściwego gospodarza, czyli nikt nie sprawuje nad nią kontroli. To twierdzenie jest istotne zwłaszcza w kontekście aktów wandalizmu. Zaśmiecenie i degradacja przestrzeni sprzyjają dalszej dewastacji. W konsekwencji nie jest ona atrakcyjna dla standardowych użytkowników i staje się opustoszała, co tworzy dobre warunki do prowadzenia działalności przestępczej. Skoro ktoś namalował na ścianie jedno graffiti i uszło mu to na sucho, to znaczy, że można namalować drugie. Jeżeli ktoś wybił szybę w opuszczonym budynku i nikt nie zwrócił na to uwagi, to pewnie można rozegrać konkurs w rzucaniu kamieniami w pozostałe szyby i pozostać niezauważonym.

Utrzymując przestrzeń w dobrym stanie, pokazujesz, że posiada ona właściwego gospodarza. Nieład, zaśmiecenie i degradacja przyczyniają się do wzrostu poczucia bezkarności.

Po piąte (i ostatnie): wsparcie użytkowania

Ostatni z filarów oznacza konieczność kształtowania przestrzeni w taki sposób, aby wyjaśnić użytkownikom jak należy z niej korzystać. Wsparcia użytkowania można dokonać zwłaszcza poprzez wyposażenie przestrzeni w odpowiednie znaki i symbole.

Jeżeli nie chcesz, żeby chłopcy na deskorolkach skakali po schodkach przed zabytkowym pomnikiem, wyznacz dla nich interesującą strefę z dala od monumentu i postaw znak „tu wolno jeździć na deskorolce”. Na pewno trafi się maruder, dla którego pomnik i tak będzie atrakcyjniejszym miejscem na backflipa, ale wielu innych zrozumie, w jaki sposób należy korzystać z przestrzeni zgodnie z założeniami.

Czy to w ogóle działa?

Należy zauważyć, że koncepcja Jeffery’ego nie wskazywała konkretnych wytycznych w zakresie kształtowania przestrzeni, stanowiła raczej zbiór wskazówek i dobrych praktyk urbanistycznych, które powinny być realizowane w odniesieniu do konkretnego terytorium.

Wszystkie rozważania dotyczące wpływu przestrzeni na potencjalnego sprawcę przestępstwa mają wspólny fundament – Jeffery uważał, że każdy sprawca zachowuje się racjonalnie i podejmuje racjonalne wybory. Przykładowo jeżeli warunki przestrzenne pozwalają na wyrwanie kobiecie torebki oraz szybką ucieczkę pozostając niezauważonym – sytuacja sprzyja przestępcy. Ale jeżeli poczuje się on obserwowany przez wiele osób, a w przestrzeni trudno znaleźć kryjówkę lub drogę ucieczki – do aktu przestępczego zwyczajnie nie dojdzie.

Badania prowadzone w amerykańskich miastach wskazywały, że zastosowanie się do zasad opisanych przez Jeffery’ego potrafi odnieść skutki, ale tylko tam, gdzie w opracowywaniu rozwiązań przestrzennych udział brali mieszkańcy. Prawdziwość tez zawartych w koncepcji CPTED potwierdzają wyniki analiz prowadzonych przez amerykańską kryminolożkę Sally Merry. Badaczka przeprowadziła wywiady z młodocianymi przestępcami dokonującymi kradzieży, analizując, w jaki sposób przestrzeń fizyczna wpływa na ich decyzję o popełnieniu przestępstwa. Badanie polegało na zaznaczeniu na mapie miejsc o najwyższym natężeniu przestępczości, a następnie stworzeniu podobnych map, na których przestępcy oraz ofiary miały zaznaczyć miejsca w ich opinii szczególnie niebezpieczne. Wskazania przestępców pokrywały się z faktycznym natężeniem przestępczości, podczas gdy typy ofiar były rozbieżne. Zatem sprawcy doskonale wiedzieli jak wykorzystać potencjał przestrzeni, by dokonać kradzieży.


Wykaz źródeł:

  • Colquhuon I., Design Out Crime: Creating Sage and Sustainable Communities, Architectural Press Amsterdam, Boston, London 2004.
  • Cozens P.M., Saville G., Hiller D., Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED): A Review and Modern Bibliography, „Property Management” 2005, vol. 23, Issue 5.
  • Dukała K., Jurzak-Mączka K., Mączka J., CPTED – teoria, praktyka, skuteczność, [w:] Zapobieganie przestępczości przez kształtowanie przestrzeni. Teoria – badania – praktyka, red. J. Czapska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012.
  • Fisher D., Second Generation CPTED, „Crime Prevention Fact Sheet Series” 2009, Vol. 2.
  • Głowacki R. et al., CPTED jako strategia zapewnienia bezpieczeństwa społeczności lokalnej, Wyższa Szkoła Policji, Szczytno 2010.
  • Jeffery C.R., Crime Prevention Through Environmental Design, SAGE, Beverly Hills 1971.
  • Kowalczyk J., Bezpieczeństwo przestrzeni współczesnych miast. Przykład Wielkiej Brytanii, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2020.
  • Kowalczyk J., Rewitalizacja zdegradowanych obszarów miejskich jako element kształtowania bezpieczeństwa publicznego, „Bezpieczeństwo. Teoria i praktyka” 2020, nr 4.
  • Parnaby P., Crime Prevention Through Environmental Design: Discourses of Risk, Social Control and a Neo-liberal Context, „Canadian Journal of Criminology and Criminal Justice” 2006, Vol. 48, Issue 1.
  • Robinson M.B., The Theoretical Development of CPTED: 25 Years of Responses to C. Ray Jeffery, [w:] The Criminology and Criminal Law,  eds. W.S. Laufer, F. Adler, Transaction Publishers, New Brunswick 1996.

Cytowanie tekstu:

J. Kowalczyk, Zapobieganie przestępczości przez kształtowanie przestrzeni (CPTED I). Pięć zasad projektowania przestrzeni, które sprawią, że potencjalny przestępca zastanowi się dwa razy, [online:] witryna internetowa Miasto od nowa, https://miastoodnowa.com/2021/08/16/cpted1/ %5Bdostęp: data dostępu].

Zdjęcie główne: Pexels

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s