Międzynarodowe imprezy w służbie rewitalizacji – droga londyńskiego Stratford od dzielnicy biedy do wioski olimpijskiej

Organizacja dużej imprezy międzynarodowej sprawia, że oczy całego świata są zwrócone na miasto gospodarza, zapewniając mu zainteresowanie, prestiż oraz rzesze zwiedzających z całego świata. Ale to nie wszystko, taka impreza to również szansa dla lokalnego biznesu oraz … niepowtarzalna okazja na rewitalizację zdegradowanych obszarów miejskich. Pod warunkiem, że infrastruktura powiązana z imprezą zostanie zaprojektowana w przestrzeniach wymagających pilnych przemian. Lekcji o tym, jak wykorzystać taką okazję do metamorfozy obszaru kryzysowego, udzielił Londyn – miasto organizator letnich igrzysk olimpijskich w 2012 r.


Angielskie starania o organizację najważniejszej imprezy sportowej

Organizacja igrzysk olimpijskich oznacza dla kraju gospodarza ogromne wyzwanie, ale także niekwestionowany prestiż. Zwłaszcza, gdy impreza zostanie okrzyknięta sukcesem. Bynajmniej nie ma to wiele wspólnego z wynikami sportowymi – liczy się przede wszystkim cała oprawa – nowe, błyszczące obiekty sportowe, ceremonie otwarcia i zamknięcia, wioska olimpijska i niepowtarzalny klimat przyciągający rzesze kibiców z całego świata. Kibiców wyposażonych w zasobne portfele, których zawartość zasila miejscowe hotele, restauracje i inne punkty usługowe. Innymi słowy – oprócz zapewnienia należnego uznania na arenie międzynarodowej, igrzyska to świetna okazja do wsparcia lokalnej gospodarki. Jednoznaczne korzyści z organizacji tego typu imprezy zauważyli również Anglicy, którzy od wczesnych lat 90. XX w. starali się ściągnąć najważniejsze wydarzenie sportowe na Wyspy.

Niestety, wszystkie miasta brytyjskie starające się o organizację ponosiły porażkę za porażką, Manchester oraz Birmingham zgłaszały swoje kandydatury w latach 1992, 1996 oraz 2000, za każdym razem przegrywając z rywalami. Ostatecznie, przedstawiciele Brytyjskiego Komitetu Olimpijskiego zgodnie uznali, że jeżeli najprężniej działające metropolie nie są w stanie pokonać konkurencji, pozostaje już tylko jedno miasto, które ma szansę uzyskać prawa do organizacji igrzysk. Oczywiście, chodziło o stolicę Zjednoczonego Królestwa – Londyn.

Już w 2001 r. rozpoczęto prace nad studium wykonalności przedsięwzięcia. Początkowo zakładano, że wioska olimpijska zostanie zbudowana na obrzeżach miasta, na niezabudowanych gruntach, co umożliwi dowolne kształtowanie krajobrazu areny przyszłych zmagań najlepszych sportowców świata. Jednakże wśród decydentów zrodziła się wątpliwość, czy taki sztuczny twór w strefie podmiejskiej miał szanse przekonać dygnitarzy decydujących o tym, komu zostaną przyznane prawa organizacji igrzysk? Zdaniem ówczesnego burmistrza Londynu – Kena Livingstone’a – niekoniecznie. Przestawił on wizjonerską koncepcję, upatrując w organizacji imprezy szansę na pozyskanie dodatkowych środków finansowych pozwalających na regenerację zdegradowanych obszarów w Londynie. Chodziło o to, by ciężar inwestycyjny został przeniesiony na tereny zdegradowane, a cała nowo wybudowana infrastruktura, po zakończeniu imprezy dalej służyła mieszkańcom tego obszaru. Rewitalizacja poprzez organizację imprezy? Czemu by nie.

Ostatnia szansa dla Stratford

Od początku rozważań, w centrum zainteresowania Livingstone’a i przychylnych mu ekspertów znalazł się teren Stratford we wschodniej części miasta (położony na terenie czterech gmin: Hackney, Tower Hamlets, Newham oraz Waltham Forest). Stratford wydawało się wręcz idealne, ze względu na szereg czynników:

  • po pierwsze lokalizacja – teren był położony relatywnie blisko centralnej części miasta. Zwiększało to szansę, że na organizacji imprezy skorzysta całe miasto, bo turyści będą bardziej skłonni do zwiedzania Londynu;
  • po drugie dogodne połączenia komunikacyjne – stacja kolejowa znajdująca się w Stratford umożliwiała stosunkowo łatwe i wygodne dostanie się na teren igrzysk milionom przyjezdnych. Ponadto nieopodal – na terenie dawnych doków londyńskich – znajdowało się miejskie lotnisko (London City Airport);
  • po trzecie Stratford wymagało pilnej interwencji – obszar ten charakteryzował się wysokim natężeniem problemów społecznych. Indeks Deprywacji Wielowymiarowej  za pomocą którego ocenia się natężenie problemów społecznych w Wielkiej Brytanii, uwzględniający wskaźniki o charakterze ekonomicznym społecznym i środowiskowym, przybierał w Stratford wartości znacznie wyższe niż średnia dla całego miasta. Do istotnych problemów społecznych należały: bezdomność, przestępczość, ubóstwo oraz brak asymilacji imigrantów ze społecznością lokalną (udział ludności BAME – Black, Asian and Minority Ethnic) na terenie Stratford był znacząco wyższy niż średnia dla Londynu).

Był jeszcze jeden argument, z punktu widzenia urbanistyki – być może najciekawszy. Londyn to książkowy przykład tego, w jaki sposób koncentracja nakładów inwestycyjnych może doprowadzić do polaryzacji przestrzeni miejskiej. Na południu od Stratford znajdowały się bowiem doki londyńskie – teren, który jeszcze na początku lat 80. XX w. stanowił jeden z najbardziej zdegradowanych  obszarów miejskich w całej Wielkiej Brytanii. Dzięki wsparciu udzielonemu przez rząd Margaret Thatcher oraz ogromnym nakładom inwestycyjnym, w ciągu 15 lat doki londyńskie przeszły bezkompromisową metamorfozę, stając się jednym z najbardziej atrakcyjnych miejsc w mieście. Zakrojone na szeroką skalę działania rewitalizacyjne sprawiły, że z opuszczonej przestrzeni dawniej zajętej przez przemysł, teren dawnego portu na Tamizie stał się prężnie funkcjonującą dzielnicą biznesową, a kompleks biurowy Canary Wharf to wciąż jeden z symboli współczesnego Londynu. Jak to jednak często bywa, nowe funkcje przestrzeni dostępne tylko dla zamożnych, doprowadziły do gentryfikacji obszaru. Istniejące na terenie doków londyńskich problemy społeczno-ekonomiczne nie zostały całkowicie rozwiązane, a jedynie przeniesione poza obszar rewitalizacji. Przeniesione również, a może głównie do Stratford, które od tego czasu zyskało miano „złej dzielnicy”. Było to piętno, które praktycznie uniemożliwiało rozwój tej części miasta.

Władze miasta już wcześniej planowały interwencję na obszarze Stratford, czego wyrazem było uchwalenie planu odnowy dzielnicy w perspektywie do 2016 r. Potencjalna organizacja igrzysk olimpijskich mogła przyczynić się do przyspieszenia realizacji tych planów. Wątek ten został odpowiednio podkreślony w dokumentacji aplikacyjnej składanej do Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego:

„Park Olimpijski zostanie utworzony w Lea Valley (północna część Stratford), 13 kilometrów na wschód od centrum Londynu. Obszar ten wymaga obecnie pilnej przebudowy. Organizacja igrzysk na tym obszarze pozwoli na zachowanie dziedzictwa wydarzenia, a także na regenerację całego obszaru oraz osiągnięcie korzyści dla wszystkich jego mieszkańców”.

Greater London Authority, Lower Lea Valley Opportunity Area Planning Framework, London 2007.

Planowanie na potrzeby imprezy, planowanie z myślą o przyszłości

Władze Londynu zrobiły co w ich mocy, by nie zmarnować tej szansy. Jednym z kluczowych wyzwań było zapewnienie, że inwestycje realizowane na potrzeby igrzysk, po zakończeniu imprezy będą służyły mieszkańcom miasta. W tym celu powołano specjalny podmiot – Olympic Park Legacy Company (OPLC), którego celem było zapewnienie wysokiej jakości przestrzeni publicznych, rozwój zabudowy miejskiej oraz realizacja działań społecznych wpierających przeobrażenia funkcjonalno-przestrzenne Stratford.

Wkrótce po przyznaniu miastu praw organizacji igrzysk, przy wsparciu firmy doradczej, rozpoczęto opracowanie masterplanu dla Stratford. Dokonano w nim podziału przestrzeni, z myślą o docelowych jej funkcjach – biznesowej, mieszkaniowej, rekreacyjnej, transportowej itp. Następnie, poszczególne obszary były – kawałek po kawałku – projektowane na nowo. Przed projektantami postawiono cztery główne cele:

  1. Poprawa stanu jakości środowiska naturalnego poprzez redukcję zanieczyszczeń oraz stosowanie proekologicznych rozwiązań budowlanych
  2. Wykorzystanie potencjału istniejącej przestrzeni i poszanowanie jej historii, w tym zwłaszcza rekultywacja kanałów spławnych i zagospodarowanie brzegów
  3. Rozbudowa sieci transportowej, modernizacja istniejących linii kolejowych.
  4. Zapewnienie miksu funkcjonalnego po zakończeniu igrzysk, m.in. poprzez zwiększenie zasobów mieszkań komunalnych i tworzenie dogodnych warunków dla działalności gospodarczych.

W igrzyskach olimpijskich upatrywano jedynie początek metamorfozy dzielnicy – swoisty start mody na Stratford. Nowo budowane osiedla komunalne miały przyciągnąć na zdegradowany obszar nowych mieszkańców, tworzone systemy zachęt inwestycyjnych miały z kolei wpłynąć na tworzenie nowych miejsc pracy. Liczono, że interwencja w Stratford okaże się sukcesem na miarę doków londyńskich. Jednocześnie, by nie popełnić tych samych błędów – skupiono się również na działaniach lobbingowych wśród lokalnej społeczności. W masterplanie przedstawiono koncepcję „zszywania tkanki miejskiej” – mieszkańcy okolicznych terenów byli informowani o podejmowanych działaniach, zastosowano szereg działań konsultacyjnych. Wszystko po to, by zyskać społeczną aprobatę dla planowanych działań.

Zmiana oblicza Stratford

Szacuje się, że w latach 2003–2012 wydatki publiczne związane z budową parku olimpijskiego w Stratford wyniosły ok. 6,8 mld funtów. Co szczególnie interesujące, budowa obiektów sportowych oraz wioski olimpijskiej pochłonęła zaledwie ok. 1/3 tych wydatków. Wysokie koszty poniesione przez miasto organizatora wynikały m.in. z konieczności uporządkowania terenu historycznie wykorzystywanego na potrzeby przemysłu. Praca obejmowały nie tylko budowę całkowicie nowej infrastruktury wodno-kanalizacyjnej i drogowej, ale również wyburzenie ok. 200 budynków, usunięcie naziemnych linii energetycznych i ich skablowanie oraz zagospodarowanie ok. 100 hektarów przestrzeni z przeznaczeniem na funkcje rekreacyjne.

Oczywiście, najważniejsze inwestycje dotyczyły jednak obiektów sportowych, które miały gościć najlepszych sportowców z całego świata. Wszystkie budowle zostały zaprojektowane taki sposób, by po zakończeniu imprezy, wciąż mogły służyć mieszkańcom Stratford. Najważniejsze inwestycje obejmowały:

Stadion Olimpijski
Obiekt został wyposażony w zaplecze techniczne oraz gastronomiczno-usługowe i został wybudowany z zastosowaniem powtórnego wykorzystania materiałów budowlanych – konstrukcję wykonano ze stali pochodzącej z recyclingu, natomiast betonowe fundamenty zawierały domieszkę pyłów poprzemysłowych. Ponadto obiekt został wyposażony w energooszczędne, proekologiczne instalacje. Stadion na czas igrzysk mógł pomieścić 80 tys. widzów, ale dzięki modułowemu charakterowi obiektu, po zakończeniu imprezy możliwa była jego częściowa rozbiórka. Po przebudowie na stadionie. przewidziano 25 tys. miejsc siedzących, co w większej mierze odpowiada lokalnym potrzebom, a także znacząco obniża koszty utrzymania.
Źródło zdjęcia: en.wikipedia.org
Olimpijskie Centrum Pływackie
składające się z hali basenowej zaprojektowanej przez Zahę Hadid oraz zaplecza technicznego, zaprojektowano przy zastosowaniu urządzeń umożliwiających maksymalną oszczędność wody; po zakończeniu igrzysk hala została udostępniona mieszkańcom, a koszty jej utrzymania zostały zmniejszone m.in. poprzez częściowy demontaż trybun dla kibiców.
Źródło zdjęcia: en.wikipedia.org
Hala Piłki Ręcznej
Hala Piłki Ręcznej, w której odbywały się również inne zawody (np. szermierka), po zakończeniu igrzysk została przekształcona w kompleksowe centrum sportowe; w projekcie hali zastosowano szereg rozwiązań proekologicznych, w tym wykorzystanie deszczówki, obieg wody szarej oraz maksymalne zwiększenie nasłonecznienia poprzez budowę przeszklonego holu
Źródło zdjęcia: https://www.e-architect.com/london/london-olympics-handball-arena
Welodrom Londyński
Obiekt został wyposażony w zaplecze techniczne oraz zbudowany przy zastosowaniu materiałów ekologicznych, po igrzyskach został nieznacznie zmodyfikowany i oddany do użytku mieszkańcom miasta
Źródło zdjęcia: en.wikipedia.org
Centrum Hokejowe
Centrum Hokejowe po zakończeniu igrzysk
 ostało rozebrane i przeniesione na obszar gminy Westham Forest, gdzie pełni obecnie funkcję stadionu piłkarskiego dla lokalnego klubu i szkółek piłkarskich.
Źródło zdjęcia: en.wikipedia.org
Hala Koszykówki
Hala Koszykówki po zakończeniu imprezy została
rozebrana, a materiały budowlane zostały przeznaczone do ponownego wykorzystania.
Źródło zdjęcia: en.wikipedia.org

Również wioska olimpijska, która w trakcie trwania igrzysk umożliwiła obsługę ok. 18 tys. osób związanych z igrzyskami (sportowców, dziennikarzy itp.), została zaprojektowana w sposób umożliwiający wykorzystanie wytworzonej infrastruktury po zakończeniu imprezy. Wioska została ostatecznie przekształcona w atrakcyjne osiedle mieszkaniowe składające się zarówno z ekskluzywnych mieszkań, jak i lokali komunalnych. Z preferencyjnych warunków najmu skorzystać mogły osoby związane zawodowo z obszarem Stratford – nauczyciele, lekarze, policjanci itp.

Podsumowanie

To, czy pod względem sportowym igrzyska okazały się sukcesem, z punktu widzenia Stratford w zasadzie nie jest istotne. Dla niegdyś ubogiej i zdegradowanej dzielnicy bez odpowiedniej infrastruktury zapewniającej odpowiednią jakość życia, liczy się przede wszystkim fakt, że za sprawą igrzysk, dokonano kompleksowego przeobrażenia jednego z najbardziej zdegradowanych obszarów Londynu. Świadome projektowanie z myślą o zachowaniu dziedzictwa imprezy (tzw. ‘legacy’) sprawiło, że dawna dzielnica przemysłowa zmagająca się z problemami o charakterze przestrzenno-społecznym, stała się jedną z ciekawszych przestrzeni stolicy Zjednoczonego Królestwa.

Trzeba jednak dodać, że chociaż urbanistyczny sukces osiągnięty w Londynie nieco przysłonił wcześniejsze działania, to jednak to nie Anglicy wpadli na pomysł, że organizacja wielkiego wydarzenia międzynarodowego może stanowić impuls dla rewitalizacji zdegradowanych przestrzeni miejskich. Dążenia Londynu do zapewnienia trwałości rezultatów inwestycji wpisywały się w zauważalny trend, zapoczątkowany przez japońskie miasto Osaka, które gościło igrzyska olimpijskie w 1988 r. Władze miasta wykorzystały możliwość organizacji imprezy do przeprowadzenia regeneracji terenów o wysokim stopniu degradacji oraz stworzenia programów adresujących problemy ekonomiczne, społeczne i demograficzne miasta i wybranego obszaru, tworząc w ten sposób nowe podejście do kształtowania relacji między organizacją igrzysk i rozwojem miejskim (kontynuowane przez Barcelonę, Sydney czy Ateny.

Korzyści płynące z organizacji tego formatu imprez dostrzegły również polskie miasta. Co jakiś czas któreś z nich stara się o przyznanie praw do organizacji wystawy EXPO International. Jak na razie, najbliżej była Łódź, która dzięki przemyślanej strategii wykorzystania EXPO do rewitalizacji centrum miasta, otarła się o zwycięstwo, przegrywając o mały włos z Buenos Aires. Nieudane próby pozyskania praw do organizacji sprawiają , że odpowiedź na pytanie o to, czy w przyszłości będziemy mogli przetestować londyński model na rodzimym gruncie pozostaje wciąż nierozstrzygnięta.


Wykaz źródeł:

  • Cohen P., Watt P. (red.), London 2012 and the Post-olympics City: A Hollow Legacy?, Palgrave Macmillan, London 2017.
  • Davies L., Beyond the Games: Regeneration Legacies and London 2012, „Leiure Studies” 2012, t. 31, nr 3.
  • Evans G., Designing Legacy and the Legacy of Design, „Architectural Research Quarterly” 2014, t. 18, nr 4.
  • Gold J.R., Gold M.M., Olympic Cities, Routledge, London 2011.
  • Greater London Authority, Lower Lea Valley Opportunity Area Planning Framework, London 2007.
  • How The Olympics Turned Stratford Into A Thriving Hub of Business, [online:] witryna internetowa Us&Co, https://usandco.com/stratford-after-london-2012-olympics/
  • Kowalczyk J., Bezpieczeństwo przestrzeni współczesnych miast. Przykład Wielkiej Brytanii, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2020.
  • Parsons C., From barren wasteland to sports metropolis: As London welcomes the world, stunning images show the seven-year transformation of Stratford’s Olympic Park, [online:] witryna internetowa Daily Mail, https://www.dailymail.co.uk/news/article-2179912/London-2012-Stunning-images-showing-seven-year-transformation-Stratfords-Olympic-Park.html

Cytowanie tekstu:

J. Kowalczyk, Międzynarodowe imprezy w służbie rewitalizacji – droga londyńskiego Stratford od dzielnicy biedy do wioski olimpijskiej, [online:] witryna internetowa Miasto od nowa, https://miastoodnowa.com/2021/01/12/stratford [dostęp: data dostępu].

Zdjęcie główne: en.wikipedia.org

One comment

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s